Dagmar Bosma Bleekveld

Met hun installatie Bleekveld reageert Dagmar Bosma (hij/hun) op de veelzijdige geschiedenis van Hotel Maria Kapel. De 16e-eeuwse kapel heeft meerdere functies gekend, waaronder die van wapenopslag. Ook werd de binnenplaats van de kapel gebruikt als ‘bleekveld’, waar het huishoudelijke linnen in de zon gelegd werd om het te bleken. 

Met het project Bleekveld ontwikkelde kunstenaar Dagmar Bosma een installatie die zich verhoudt tot de historische context van de Maria Kapel en de naastgelegen Weeshuistuin. Deze plek heeft door de eeuwen heen uiteenlopende functies gehad: zo werd de kapel gebruikt als wapenopslag en de binnentuin als bleekveld voor linnengoed. Dagmar neemt deze materiële geschiedenis als uitgangspunt voor een onderzoek naar de rol van linnen in het 17e-eeuwse huishouden en de koloniale handel van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. 

Centraal in de installatie staat een groep 17e-eeuwse linnenpersen, objecten die destijds zowel een praktische als symbolische functie hadden. Als pronkstuk kreeg de linnenpers een prominente plek in het voorhuis. Fijn geweven linnen was meer dan alleen huisraad: het was een statussymbool dat de welvaart van de gegoede burgerij uitdrukte. De waarde ervan lag niet alleen in het materiaal zelf, maar ook in het intensieve onderhoud dat het vereiste.

Om vuil uit linnen te verwijderen werd de natte was op bleekvelden gelegd, waar zonlicht en zuurstof hun werk deden. Met de linnenpers werden strakke vouwen in tafellinnen aangebracht, een teken van reinheid en rechtlijnigheid. Stralend wit linnengoed weerspiegelde de orde, discipline en moraal van het huishouden waaruit het afkomstig was. Deze alledaagse handelingen; wassen, bleken, vouwen en persen, worden door Dagmar benaderd als vormen van reproductieve arbeid die een dwingend wereldbeeld uitdragen. Het is een mentaliteit die volgens Dagmar niet los gezien kan worden van het Nederlandse koloniale bewind, dat rijkdom vergaarde door onderdrukking, en zo de uitbreiding van huiselijk bezit mogelijk maakte. 

Binnen de installatie wijst Dagmar op de continue constructie van witheid als ideaal van superioriteit. Hij corrumpeert deze cyclus door linnen met roest te verven, een ingreep die het materiaal onomkeerbaar aantast, en verwijst naar de gewelddadige geschiedenis van kolonialisme. Onderdeel van de installatie zijn met roest geverfde 17e-eeuwse servetten en een tafellaken van linnen damast. Dit waardevolle textiel met ingeweven patronen, die alleen bij specifieke lichtinval te zien zijn, werd ook wel ‘het witte goud’ genoemd. Linnen damast was een belangrijk Nederlands exportproduct, dat op de West-Afrikaanse kust als ruilmiddel werd gebruikt voor tot slaaf gemaakte mensen*. 

Daarnaast was linnen essentieel in de binnenlandse productie van scheepszeilen; de motoren van overzeese expansie en de Trans-Atlantische slavenhandel, die als grote witte vlakken aan de horizon verschenen. Aan het bootvormige plafond van de Maria Kapel hangt een linnen zeil uit de tuigage van de gereconstrueerde Batavia, een spiegelretourschip van de VOC dat tussen 1985 en 1995 als eerbetoon werd nagebouwd. Dagmar brengt beladen objecten samen om de sporen van koloniaal geweld en gedachtegoed hierin te benadrukken. In Bleekveld zijn de geschiedenis en haar artefacten het hoofdmateriaal, en is materiële cultuur onlosmakelijk verweven met het denken van toen en nu. 

Deze tentoonstelling kwam tot stand met dank aan de bruiklenen van Museum Batavialand, Yvonne Tomberg en Alexander Blom, en de expertise van kunsthistoricus Sanny de Zoete en zeilmaker Klaas van Haeringen.

*Deze notitie uit een handelsverklaring uit 1671 over de ruil van goederen tegen tot slaaf gemaakte mensen leest: “60 el Haarlemmer damast voor een slaaf.”
Bron: Stadsarchief Amsterdam.

© Bart Treuren

By Stine Sampers

Dit project was niet mogelijk zonder: Mondriaan Fonds, Gemeente Hoorn, VriendenLoterij Fonds, Werktuig PPO & Huis Bonck.